Një zbulim i jashtëzakonshëm arkeologjik në Mongoli ka mahnitur studiuesit e historisë dhe botën akademike: një bibliotekë e lashtë që daton nga epoka abasidike është zbuluar e fshehur pas një muri monumental, me gjatësi rreth 100 metra dhe gjerësi 57 metra.
Sipas të dhënave të para, të cilat janë bërë publike nga studiues vendas dhe historianë të rajonit, në këtë strukturë janë gjetur mbi 84 mijë libra dhe dorëshkrime të rralla, që besohet se i përkasin periudhës së Kalifatit Abasid — një epokë e artë për zhvillimin e shkencës, filozofisë dhe kulturës islame, që lulëzoi mes shekujve VIII dhe XIII.
Ekspertët mendojnë se librat mund të jenë grabitje e bërë nga mongolët gjatë pushtimit të Bagdadit në vitin 1258, kur u shkatërrua biblioteka e famshme “Bejtul Hikme” (Shtëpia e Urtësisë) — një nga qendrat më të mëdha të dijes në historinë njerëzore. Deri më sot, besohej se mongolët i kishin djegur të gjithë librat e atij institucioni legjendar, duke zhdukur një pjesë të madhe të trashëgimisë shkencore islame. Por zbulimi i fundit ngre mundësinë që një pjesë e madhe e asaj pasurie intelektuale mund të jetë ruajtur në mënyrë të fshehtë për më shumë se tetë shekuj.
Në murin ku u gjetën librat, arkeologët kanë identifikuar disa dhoma të mbuluara me gurë të rëndë, të cilat mund të kenë shërbyer si depo sekrete. Disa prej dorëshkrimeve janë ende të lexueshme, ndërsa të tjera janë në proces restaurimi nën mbikëqyrjen e ekspertëve të konservimit.
Edhe pse autoritetet arkeologjike nuk kanë dhënë ende një konfirmim zyrtar për origjinën e saktë të bibliotekës, disa studiues nga Azia Qendrore kanë nisur ta quajnë atë “Biblioteka e Humbur e Bagdadit”.
Nëse konfirmohet, ky zbulim do të ndryshojë rrënjësisht mënyrën se si e kuptojmë historinë e dijes islame dhe ndikimin e saj në Lindjen e Largët, duke dëshmuar se trashëgimia e dijetarëve të mëdhenj si Al-Farabi, Ibn Sina, Al-Khwarizmi dhe Al-Ghazali mund të ketë mbijetuar në forma të papritura.
Ky zbulim është bërë publik për herë të parë nga hoxha dhe studiuesi Genc Plumbi, i cili ka ndarë informacionin përmes platformave digjitale, duke nxitur një interes të madh në mesin e studiuesve, historianëve dhe dashamirësve të trashëgimisë kulturore.
Në pritje të konfirmimeve zyrtare, ky zbulim mbetet një shpresë e madhe për historinë e dijes njerëzore, një kujtesë se kultura dhe dija kanë forcën të mbijetojnë edhe në kohët më të errëta.