Kur flasim për historinë e Islamit në trojet shqiptare, shpesh përmendet pushtimi osman si momenti kyç. Por shumë studiues dhe dokumente tregojnë se lidhjet e para të shqiptarëve me Islamin nuk filluan me shpatën osmane, as me privilegje fiskale, por përmes kontakteve tregtare, udhëtimeve dhe dijetarëve që sillnin dijen islame qysh më herët.
Dëshmitë historike tregojnë se shqiptarët kishin marrë njohuri për Islamin qysh në periudhën mesjetare, para se Perandoria Osmane të vendoste sundimin e plotë në Ballkan. Tregtarët shqiptarë, veçanërisht ata që udhëtonin drejt Lindjes së Mesme dhe portet bregdetare të Adriatikut, sillnin me vete lajme dhe ide të reja, përfshirë edhe fenë islame që kishte prekur rajone si Egjipti, Siria dhe Anadolli.
Në disa burime të hershme, historianët përmendin edhe prezencën e migrantëve dhe predikuesve sufi, të cilët kishin kontakte me popullsinë vendase. Përmes tarikateve (rregullave mistike sufi), mësimet islame përhapeshin shpesh në mënyrë paqësore dhe jo të organizuar shtetërisht.
Një tjetër fakt është se shqiptarët nuk ishin popull i mbyllur ndaj dijes. Ata ishin të njohur për shkollat dhe manastiret që mbanin lidhje me qendrat më të mëdha të dijes të kohës. Në këtë kontekst, kontaktet me botën islame nuk ishin diçka e papritur, por pjesë e një procesi shkëmbimi kulturor dhe fetar.
Në momentin kur osmanët erdhën në Ballkan, shqiptarët u gjendën përballë një zgjedhjeje: të mbeteshin të krishterë ose të pranonin një fe që tashmë e njihnin dhe e kuptonin. Për shumë shqiptarë, pranimi i Islamit ishte një hap i vetëdijshëm për t’u bërë pjesë e një bote më të madhe që ofronte jo vetëm një sistem besimi, por edhe një kulturë të re shkencore, letrare dhe juridike.
Shumë historianë bien dakord se nuk pati ndonjë imponim masiv me forcë, përveç rasteve të rralla të represionit politik që nuk synonte detyrimin fetar, por kontrollin administrativ. Fakt është se në zonat malore të veriut, ku pushteti osman kishte ndikim të kufizuar, komunitetet katolike dhe ortodokse mbijetuan për shekuj, gjë që s’do të ishte e mundur nëse Islami do të ishte imponuar me forcë.
Argumenti për imponim ekonomik apo pozite nuk qëndron plotësisht, sepse shumë shqiptarë muslimanë nuk patën asgjë më shumë se fqinjët e tyre të krishterë. Për më tepër, shumë familje shqiptare e ruajtën fenë islame për breza të tërë pa pasur ndonjë përfitim direkt ekonomik – thjesht sepse e kishin zgjedhur vetë, e kishin trashëguar dhe e kishin përjetuar si pjesë të identitetit të tyre.
Islami në tokat shqiptare u përhap më shumë përmes dijes, kontaktit njerëzor dhe predikimit paqësor, shpesh nga tarikate si bektashinjtë, që kishin një rol të madh në mbajtjen gjallë të lidhjes mes popullit dhe mësimeve islame.
Përfundimisht, historia e Islamit në trojet shqiptare nuk është një histori e imponimit, por një histori e zgjedhjes së informuar. Kjo është arsyeja pse Islami mbijetoi edhe pas shekujsh të tërë pushtimesh, luftrash dhe ndryshimesh politike – sepse u rrënjos në zemrat e njerëzve si besim personal, jo si një detyrim