Nga Iliria në Shqipërinë Etnike – Si u cunguan trojet shqiptare ndër shekuj
Trojet shqiptare kanë kaluar përmes një historie të dhimbshme ndarjesh, copëtimesh dhe mohimesh. Ajo që sot quajmë Shqipëri nuk përfaqëson as afërsisht përmasën historike të territoreve ku shqiptarët kanë jetuar tradicionalisht. Kjo është historia e një kombi që dikur shtrihej në një hapësirë të gjerë të Ballkanit, nga bregdeti i Adriatikut e deri në brigjet e Moravës, nga malet e Malit të Zi e deri në detin Egje.
Trojet shqiptare në lashtësi – Iliria e gjerë
Në lashtësi, territoret shqiptare përkonin me Ilirinë, një nga civilizimet më të vjetra të Ballkanit. Ilirët jetonin në një hapësirë që përfshinte:
- Të gjithë territorin e sotëm të Shqipërisë,
- Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut,
- Jugun e Malit të Zi,
- Luginën e Preshevës,
- Jugun e Serbisë,
- Veriun e Greqisë (Thesalia, Epiri, Çamëria),
- Madje dhe një pjesë të Dalmacisë së sotme në Kroaci.
Kjo Iliri përfaqëson shtrirjen maksimale të etnisë dhe gjuhës së paraardhësve të shqiptarëve, para asimilimeve, luftërave dhe migrimeve të mëvonshme.
Shtrirja e Shqipërisë etnike në periudhën osmane dhe para pavarësisë
Në shekujt XV–XIX, pavarësisht sundimit osman, shqiptarët ruajtën një prezencë kompakte në viset e tyre. Shqipëria etnike në këtë kohë përfshinte:
- Shqipërinë e sotme,
- Kosovën e plotë,
- Tetovën, Gostivarin, Shkupin, Kumanovën, Strugën, Dibër e Kërçovën në Maqedoninë e sotme,
- Plavën e Gucinë, Ulqinin e Tuzin në Mal të Zi,
- Luginën e Preshevës (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë),
- Çamërinë në veriun e Greqisë,
- Janinën, Konicën, Prevezën, Paramithinë e më tej deri në Arta.
Kjo ishte Shqipëria natyrale, në të cilën shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë, ndonëse shpesh të pandarë në shtetësi për shkak të sundimeve të huaja.
Ndarja tragjike pas vitit 1912
Për shqiptarët, viti 1912 nuk solli vetëm pavarësinë, por edhe katastrofën kombëtare. Në Konferencën e Ambasadorëve në Londër (1913), Fuqitë e Mëdha vendosën që Shqipëria të mbetej një shtet i cunguar me vetëm 28,748 km², ndërkohë që rreth 60% e trojeve shqiptare mbetën jashtë kufijve.
Territoret e humbura përfshinin:
- Kosovën dhe Sanxhakun – iu dhanë Serbisë,
- Maqedoninë perëndimore – iu dha Mbretërisë Serbo-Kroate (më vonë Jugosllavisë),
- Plavën, Gucinë, Ulqinin – iu dhanë Malit të Zi,
- Çamërinë – iu dha Greqisë, ku më pas shqiptarët myslimanë u dëbuan në mënyrë sistematike.
Kjo ndarje nuk u bazua në përkatësinë etnike, por në interesat gjeopolitike të fuqive të kohës, duke shpërblyer shtetet sllave dhe duke dënuar shqiptarët.
Shqiptarët sot – një komb i ndarë në shumë shtete
Në ditët e sotme, shqiptarët janë të ndarë në 6 njësi politike:
- Shqipëri (shteti amë),
- Kosovë (e pavarur por jo anëtare e OKB),
- Maqedoni e Veriut (shqiptarët përbëjnë rreth 30%),
- Mal i Zi (rreth 5-6% shqiptarë),
- Lugina e Preshevës (në Serbi),
- Çamëria (shumica e dëbuar ose asimiluar në Greqi).
Kjo shpërndarje e padrejtë ka prodhuar ndjenja historike të humbjes, padrejtësisë dhe luftë për mbijetesë kulturore dhe gjuhësore në trojet e lashta shqiptare.
Përfundim
Historia e territorit shqiptar është historia e një kombi të lashtë që u cungua nga politika, por kurrë nuk u shua. Pavarësisht ndarjeve, shqiptarët kanë ruajtur identitetin, gjuhën, kulturën dhe lidhjen shpirtërore me njëri-tjetrin. Shqipëria etnike nuk është thjesht një hartë – është një ndjenjë, një trashëgimi dhe një kujtesë historike që vazhdon të jetojë në çdo shqiptar.