Në rrugët kryesore të Kosovës, sidomos në Prishtinë dhe Fushë-Kosovë, por edhe në qytete të tjera të vendit, është vënë re një rritje e dukshme e personave që lypin ose ofrojnë pastrimin e xhamave të makinave në semaforë. Shumica e tyre, sipas vëzhgimeve të qytetarëve dhe raportimeve të mëparshme, duket se vijnë nga Shqipëria, përfshirë edhe një pjesë të komunitetit rom.
Këta persona, shpesh të rinj dhe fëmijë të vegjël, afrohen pranë makinave gjatë trafikut për të kërkuar para ose për të pastruar xhamat në këmbim të një shume të vogël. Fenomeni është bërë i zakonshëm në kryqëzime të ngarkuara dhe zona me fluks të madh automjetesh, duke hapur debate mbi sigurinë, shëndetin dhe ligjshmërinë e këtij aktiviteti.
Rreziku për fëmijët
Një nga shqetësimet më të mëdha lidhet me përdorimin e fëmijëve shumë të vegjël në këtë aktivitet. Shpesh shihen në krahët e nënave ose të rriturve gjatë gjithë ditës, në kushte të rënda atmosferike – përfshirë temperaturat e larta të verës – duke u ekspozuar ndaj rreziqeve serioze shëndetësore.
Fëmijët pak muajsh, por edhe ata nga 4 deri në 12 vjeç, shihen duke qëndruar pranë rrugëve të ngarkuara, gjë që i vë në rrezik nga aksidentet. Mjekët paralajmërojnë se ekspozimi i vazhdueshëm ndaj diellit dhe ndotjes së ajrit mund të ketë pasoja të rënda për shëndetin afatgjatë të tyre.
A është ky një fenomen i organizuar?
Qytetarët shprehin dyshime se ky aktivitet nuk është i rastësishëm, por i koordinuar nga persona që përfitojnë financiarisht nga lypja dhe pastrimi i xhamave. Ekzistojnë hamendësime se individë të caktuar mund të menaxhojnë grupet, duke i sjellë nga Shqipëria në Kosovë me qëllim përfitimin nga ky “biznes informal”.
Nëse këto dyshime rezultojnë të vërteta, atëherë kemi të bëjmë me shfrytëzim të fëmijëve dhe të rriturve në një formë të organizuar, gjë që përbën shkelje të ligjit.
Mungesa e ndërhyrjes ligjore
Pavarësisht rritjes së dukshme të këtij fenomeni, qytetarët raportojnë se policia rrallë herë ndërhyn, duke lënë të hapur pyetjen se pse nuk merren masa më të rrepta. Ligji në Kosovë parashikon ndalimin e shfrytëzimit të fëmijëve për punë të rrezikshme dhe ndëshkime për ata që i ekspozojnë në situata të rrezikshme, por zbatimi i tij duket i kufizuar në këtë rast.
Pasojat shoqërore
Ky fenomen nuk është vetëm një çështje e rendit dhe sigurisë publike, por edhe një problem social. Ai krijon perceptimin e mungesës së kontrollit institucional dhe dëmton imazhin e qyteteve. Gjithashtu, ekspozon fëmijët ndaj kushteve të rrezikshme, duke cenuar të drejtat e tyre themelore.
Çfarë kërkohet?
Ekspertët e çështjeve sociale sugjerojnë që institucionet të ndërmarrin një qasje të dyfishtë:
- Ndërhyrje ligjore për të ndaluar shfrytëzimin e fëmijëve dhe për të hetuar mundësinë e një rrjeti të organizuar.
- Masa sociale për të identifikuar dhe ndihmuar familjet në nevojë, duke u ofruar alternativa të sigurta jetese dhe punësimi.
Pa një reagim të koordinuar të policisë, institucioneve sociale dhe shoqërisë civile, ky fenomen rrezikon të përhapet edhe më tej, duke u kthyer në një problem të përhershëm për qytetet e Kosovës.