Në dukje, një ngjarje e errët si Vdekja e Zezë dukej se kishte një shpjegim të thjeshtë: bakteret, infeksionet dhe një botë mesjetare pa mjete mbrojtëse. Por një studim i ri, i cili po shkakton debat global, sjell një këndvështrim krejtësisht të ri, të habitshëm dhe deri dje të paimagjinueshëm. Sipas një ekipi ndërkombëtar shkencëtarësh, rrënjët e një prej pandemive më shkatërrimtare në historinë e njerëzimit mund të lidhen me… një shpërthim vullkanik.
Po, një vullkan – i panjohur, i papërcaktuar dhe i vendosur diku në tropik – mund të ketë qenë “dominoja e parë” që çoi drejt humbjes së miliona jetëve në Evropë.
Studiuesit, të cilët kombinuan të dhëna klimatike, të dhëna nga unazat e pemëve, analiza të akullnajave dhe dokumente historike, thonë se kjo hipotezë krijon një tablo të qartë: një shpërthim masiv vullkanik ka shkaktuar një ftohje të papritur disa-vjeçare, dështim të të korrave dhe rritje drastike të importit të grurit nga zonat e Detit të Zi.
Dhe pikërisht aty nis zinxhiri fatal.
Anijet që sillnin drithë, sipas studimit, transportonin pa e ditur patogjenin vdekjeprurës Yersinia pestis. Një bakter që përhapet nga pleshtat e miut dhe më pas tek njerëzit, pasi mbarojnë viktimat e tyre natyrore.
Kjo lidhje mes klimës, ekonomisë, furnizimit me ushqime dhe përhapjes së sëmundjeve e bën historinë e Vdekjes së Zezë shumë më komplekse se sa besohej më parë.
Çfarë ndodhi realisht para vitit 1347?
Shkencëtarët i kthehen pyllit. Pema është “arkivi i qetë” i klimës, dhe unazat e saj tregojnë gjithë dramën që vetë njerëzit nuk e shënuan dot në letra. Analiza qindra pemëve në Evropë tregoi se rreth viteve 1345–1346 kishte një ftohje të mprehtë, të zgjatur, të pazakontë.
Ky ishte një sinjal tipik i një dimri vullkanik – kur hiri dhe squfuri bllokojnë diellin në shkallë të gjerë.
Në të njëjtën periudhë, studiuesit gjetën shenja squfuri në akujt e Antarktidës dhe Grenlandës. Këto të dhëna të pavarura përputhen në mënyrë të përkryer, duke krijuar një “puzzle shkencor” që mbyllet në mënyrë perfekte.
Ftohje, uri dhe tregti që ndryshoi fatin e kontinentit
Ftohja solli prodhim të ulët bujqësor. Qytetet italiane, veçanërisht ato detare si Venecia dhe Genova, u gjendën në krizë furnizimi. Kjo i detyroi të hapnin linja të reja tregtare, të sillnin drith nga brigjet e Detit të Zi dhe të mbështeteshin gjithnjë e më shumë te ky burim.
Dhe, fatkeqësisht, pikërisht këtu hyjnë në lojë miqtë tanë të rrezikshëm: pleshtat e miut.
Sipas studiuesve, pleshtat ishin të aftë të mbijetonin me pluhur drithi për muaj me radhë. Kjo nënkupton se gjatë gjithë rrugës së gjatë nga portet e Detit të Zi deri në Italinë veriore, ata mbeteshin të gjallë – dhe gati për të infektuar çdo zonë të re ku shkarkoheshin sasinë e grurit.
Pse disa qytete u shkatërruan plotësisht, ndërsa të tjerat jo?
Kjo pyetje ka shqetësuar historianët prej kohësh. Pse disa zona humbën 60% të popullsisë, ndërsa qytete të tjera të mëdha – si Roma apo Milano – mbetën pothuajse të paprekura?
Studiuesit japin një shpjegim të ri: këto qytete prodhonin mjaftueshëm drith vetë dhe nuk kishin nevojë të importonin.
Pra, shpëtimi i tyre ishte thjesht: mosvarësia nga tregtia ndërkombëtare.
Dokumentet që ndryshuan narrativën
Martin Bauch, historian dhe një nga autorët kryesorë të studimit, analizoi qindra dokumente: letra, kronika, qeveri lokale, poezi dhe madje edhe mbishkrime të varreve mesjetare. Ai zbuloi se disa vite para shpërthimit të Vdekjes së Zezë, kishte shenja të urisë masive, tensioneve sociale dhe mungesës së prodhimeve bujqësore – duke krijuar një tablo të qartë të një Evrope në krizë përpara katastrofës së madhe shëndetësore.
Por teksti historik nuk mjafton. Aty hyri në bashkëpunim Ulf Büntgen, specialist në analizën klimatike. Ai ishte në gjendje të konfirmonte me prova shkencore atë që historiani kishte gjetur në dokumente: viti 1345 ishte një vit anormal.
Në të dyja burimet, shfaqet e njëjta histori: një Evropë që përballet njëkohësisht me klimë të acartë, të korrat e dështuara dhe një rrjet tregtar që po zgjerohej drejt zonave të infektuara me patogjenë.
Një “perfekt storm” i historisë
Asgjë nuk ishte e rastësishme. Dhe asgjë nuk mund të kishte ndodhur pa ndonjë faktor të madh shtytës. Në këtë rast, ai faktor ishte klimatik.
Kombinimi i një shpërthimi vullkanik, ftohjes globale, importit masiv të drithit, migrimit të pleshtave dhe lëvizjes së mallrave krijoi atë që studiuesit e quajnë:
“Një stuhi e përsosur mesjetare.”
Nëse edhe një nga zinxhirët do të mungonte, pandemia mund të mos kishte ndodhur kurrë.
Çfarë na mëson kjo për të ardhmen?
Ky studim nuk është vetëm histori. Ai është paralajmërim. Tregon se si ndryshimet klimatike mund të riformësojnë ekonominë globale, zinxhirët e furnizimit, dhe rrjedhimisht – shëndetin e njerëzve.
Në një botë ku importet udhëtojnë në pesë kontinente brenda 24 orëve, një patogjen i padukshëm mund të bëjë shumë më tepër se sa në shekullin XIV.
Kjo është arsyeja pse shumë ekspertë thonë se të kuptuarit e së shkuarës është çelësi për t’u mbrojtur në të ardhmen.
