Për më shumë se një shekull, pyetja se kush ishin popujt e parë në Ballkan — shqiptarët apo serbët — ka ndezur debate të pafundme mes historianëve, studiuesve dhe politikanëve.
Por çfarë thonë faktet historike dhe shkencore? A ishin shqiptarët pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, apo siç pretendojnë disa burime serbe, popujt sllavë ishin të pranishëm në gadishull para tyre?
Sot, falë dokumenteve arkeologjike, analizave gjuhësore dhe studimeve gjenetike, përgjigjja po bëhet gjithnjë e më e qartë.
🏛️ Shqiptarët – Pasardhës të Ilirëve Autoktonë
Shumica e historianëve evropianë, përfshirë Noel Malcolm, Edwin Jacques, Giuseppe Valentini dhe Johann Georg von Hahn, bien dakord se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, popullit autokton të gadishullit Ballkanik që ka jetuar aty mijëra vite para ardhjes së sllavëve.
Sipas të dhënave arkeologjike, ilirët kanë qenë të pranishëm në rajonin e sotëm të Shqipërisë, Kosovës, Malit të Zi dhe pjesëve të Maqedonisë së Veriut që nga epoka e bronzit, shumë kohë para formimit të mbretërive sllave.
Historiani austriak Johann Hahn ka theksuar:
“Gjuha shqipe është një vazhdimësi e drejtpërdrejtë e ilirishtes së lashtë, dhe populli shqiptar është një nga më të vjetrit në Evropë që ka ruajtur identitetin e tij etnik dhe gjuhësor.”
⚔️ Sllavët dhe ardhja e tyre në shekullin VI pas Krishtit
Në anën tjetër, sllavët, nga të cilët rrjedhin serbët e sotëm, kanë hyrë në Ballkan rreth shekujve VI–VII pas Krishtit, shumë kohë pasi shqiptarët ishin tashmë të vendosur në rajon.
Burime bizantine, si ato të Procopiusit të Cezaresë, përshkruajnë sesi fiset sllave zbritën nga zonat e lumit Danub dhe filluan të vendoseshin në pjesët veriore dhe qendrore të Ballkanit, kryesisht në rajonet ku më vonë do të formohej Serbia mesjetare.
Kjo do të thotë se në kohën kur sllavët erdhën, ilirët (paraardhësit e shqiptarëve) kishin shekuj që jetonin në gadishull.
Historiani anglez Malcolm në librin e tij “Kosovo: A Short History”, thekson:
“Në momentin e ardhjes së sllavëve, popullsia ilire tashmë ishte e kristianizuar dhe kishte formuar një identitet të veçantë etno-gjuhësor, nga i cili më vonë rrjedh gjuha shqipe.”
📚 Gjuha si dëshmi historike
Një nga provat më të forta që shqiptarët janë populli më i vjetër i Ballkanit është gjuha shqipe.
Ajo përmban elementë që datojnë nga periudha para-romake dhe para-sllave, duke përfshirë fjalë të trashëguara nga ilirishtja e lashtë dhe struktura që nuk gjenden në asnjë gjuhë tjetër të rajonit.
Në studimet e tij, gjuhëtari rumun Vladimir Georgiev konkludon se:
“Shqipja është pasardhëse e drejtpërdrejtë e një gjuhe paleo-ballkanike, ilirishtes, dhe ka ekzistuar në gadishull shumë përpara ardhjes së sllavëve.”
Kjo e vendos popullin shqiptar si një nga kombet më të lashta në Evropë, që ka mbijetuar pushtime, asimilime dhe ndryshime të mëdha politike.
🧬 Studimet gjenetike – Shkenca konfirmon historinë
Në dekadën e fundit, studimet gjenetike kanë forcuar edhe më shumë teorinë e autoktonisë shqiptare.
Sipas një hulumtimi të publikuar nga Universiteti i Oksfordit në vitin 2022, linjat gjenetike të shqiptarëve janë më të afërta me ato të popujve ilirë të lashtë, krahasuar me çdo grup tjetër ballkanik.
Në të njëjtin studim, u zbulua se ADN-ja e shqiptarëve ka vazhdimësi të pandërprerë në rajon për më shumë se 3,000 vjet, ndërsa popullsitë sllave tregojnë elemente më të vona, që lidhen me migrimet e shekullit VI.
🏺 Arkeologjia e vërteton autoktoninë
Zbulimet arkeologjike në Shkodër, Apolloni, Butrint, Ulpianë dhe Dardani kanë treguar një kulturë të vazhdueshme ilire që nuk është ndërprerë kurrë plotësisht.
Këto zona, që më vonë u bënë pjesë e trevave shqiptare, dëshmojnë se ilirët nuk u zhdukën, por u transformuan në shqiptarët e sotëm.
Historiani shqiptar Aleks Buda e përmblodhi më së miri:
“Shqiptarët nuk janë ardhacakë në Ballkan. Ata janë vetë Ballkani.”
⚖️ Debatet historike dhe keqinterpretimet politike
Nga ana tjetër, disa historianë serbë kanë tentuar të ndryshojnë narrativën historike, duke pretenduar se serbët kanë qenë të pranishëm në Ballkan më herët sesa thonë burimet.
Këto pretendime janë kundërshtuar gjerësisht në botën akademike, pasi mungojnë prova arkeologjike dhe gjuhësore që t’i mbështesin.
Në fakt, burimet bizantine dhe latine janë shumë të qarta për kohën e migrimeve sllave – dhe ato përkojnë me periudhën pas shekullit VI.
Për këtë arsye, shumica e akademikëve ndërkombëtarë pranojnë se shqiptarët janë populli më i lashtë autokton i Ballkanit, ndërsa serbët dhe popujt e tjerë sllavë janë ardhacakë më të vonshëm.
🌍 Përfundimi: Një e vërtetë që nuk mund të fshihet
Pas dekadash debat, sot ekziston një konsensus i gjerë shkencor:
- Shqiptarët janë pasardhësit e drejtpërdrejtë të ilirëve, populli autokton i Ballkanit.
- Serbët dhe sllavët e tjerë kanë mbërritur në rajon rreth shekullit VI pas Krishtit.
- Gjuha, gjenetika dhe arkeologjia mbështesin plotësisht këtë vijimësi historike.
Kjo e bën kombin shqiptar një nga më të vjetrit në Evropë, me rrënjë që lidhen drejtpërdrejt me qytetërimin ilir dhe me lashtësinë e Ballkanit.